Publicatiedatum:
Schatjes! is zonder twijfel een van de bekendste films die de Nederlandse cinema in de jaren 80 heeft voortgebracht. Deze gitzwarte komedie was een groot succes in de bioscoop en groeide in de jaren daarna uit tot een film die regelmatig op televisie voorbij kwam. Ook ik herinner me Schatjes! als een van die films waar de volgende dag op het schoolplein volop over werd nagepraat, nadat hij de avond ervoor was uitgezonden als onderdeel van een Veronica Meimaand Filmmaand.
Schatjes! draait om de familie Gisberts, bestaande uit vader John, moeder Danny en hun vier kinderen Madelon, Thijs, Jan-Julius en Valentijn. John is helikopterpiloot bij het Nederlandse leger en besteedt vanuit de lucht opvallend veel aandacht aan het wel en wee van zijn gezin, terwijl hij thuis juist nauwelijks aanwezig is. Van een harmonieus gezinsleven is dan ook weinig sprake. De kinderen zijn de verwaarlozing en het autoritaire gedrag van hun ouders meer dan zat en proberen op steeds extremere manieren hun aandacht te krijgen. Wanneer ook de spanningen tussen de gezinsleden verder oplopen, verandert de strijd tussen ouders en kinderen langzaam maar zeker in een regelrechte oorlog, waarbij de villa uiteindelijk verandert in een zwaarbewapende vesting en beide generaties alles uit de kast halen om de ander het leven zuur te maken.
Schatjes! is wat je krijgt als je het concept van huiselijk geweld tussen ouders en kinderen tot een enorme schaalvergroting doortrekt. Alles begint nog redelijk onschuldig: de oudste zoon rijdt met zijn brommer de bloemperken aan gort. Maar binnen de kortste keren escaleert de situatie en ontsnappen de ouders ternauwernood aan een ware moordaanslag met explosieven. Vanaf dat moment gaat het van kwaad tot erger. De kinderen slagen erin hun ouders het huis uit te werken, waarna ze de complete woning fortificeren en er een heuse vesting van maken.
Een film als Schatjes! had waarschijnlijk alleen vóór de eeuwwisseling gemaakt kunnen worden. Het concept is origineel, maar heeft tegelijkertijd een behoorlijk ongemakkelijk onderwerp als basis: huiselijk geweld. De zwarte humor zit hem vooral in het feit dat de ouders volledig incapabel blijken als het op opvoeden aankomt en uiteindelijk het onderspit delven zodra hun kinderen de handen ineenslaan. Maar hoe absurd en komisch de situatie ook wordt, de film houdt een ongemakkelijke ondertoon. De rauwe, ongepolijste uitstraling van de film draagt daar alleen maar aan bij. Schatjes! voelt daardoor niet als een gladde komedie, maar als een behoorlijk ontspoorde en bij vlagen ronduit duistere familieruzie die volledig uit de hand loopt.
Ik kan me herinneren dat de film destijds op mij als kind behoorlijk veel indruk maakte, vooral omdat het natuurlijk draait om kinderen die het bewind van hun ouders omverwerpen. Vanuit een volwassen blik is dat allemaal wat genuanceerder. Waar het de film vooral aan ontbreekt, is een duidelijke uitwerking van wat nu precies de grondslag is van de verstoorde verhouding tussen de kinderen en hun ouders. In eerste instantie lijkt het vooral om typisch puberaal gedrag te gaan, maar zonder dat daar echt een duidelijke aanleiding voor wordt gegeven, gaan de twee pubers, Thijs en Madelon, ineens over tot het plaatsen van een explosief in de slaapkamer van hun ouders. Dat is nogal een stap.
Niet dat Peter Faber en Geert de Jong als ouders nu bepaald voorbeeldexemplaren zijn. Vader is vooral bezig met zijn werk en carrière, terwijl moeder een kettingrokende dagdrinker is die haar tijd voornamelijk lijkt te besteden aan het verleiden van de tennisleraar van haar dochter. Dat zijn bepaald geen ideale omstandigheden om in op te groeien, maar om daar nu een bom in de slaapkamer van je ouders voor te leggen, is toch wel het uiterste.
Maar goed, Schatjes! is vervolgens eigenlijk één lange escalatie. De film begint steeds serieuzer te worden zodra Thijs en Madelon erin slagen hun ouders het huis uit te werken en de woning vervolgens ombouwen tot een compleet fort. Vanaf dat moment krijgen ze er bovendien een heel ander probleem bij: ze moeten zelf voor de twee jongste kinderen zorgen. Broer en zus worden daardoor noodgedwongen een soort vader en moeder, terwijl ze tegelijkertijd geen inkomsten hebben en zich in een volledig ontspoorde gezinssituatie bevinden. Wat begon als een puberale opstand tegen hun ouders krijgt daarmee ineens een heel andere dimensie.
Regisseur Ruud van Hemert houdt de vaart er goed in en heeft zich voor de finale duidelijk laten inspireren door The Shining. Peter Faber doet wat dat betreft zijn beste Jack Nicholson-imitatie en komt er wonderbaarlijk genoeg nog mee weg ook.
De volwassen acteurs spelen uiteindelijk toch vooral een bijrol, want de film wordt gedragen door Frank Schaafsma en Akkemay als Thijs en Madelon. Vooral de bijdrage van Akkemay aan deze film is tegenwoordig een stuk problematischer te bekijken. Zij was tijdens de opnames pas veertien jaar oud, maar is wel te zien in meerdere naakt- en seksscènes. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat de normen rond wat in de jaren 80 op film en televisie kon worden vertoond aanzienlijk anders lagen dan tegenwoordig. Wat destijds kennelijk als acceptabel werd beschouwd, roept met de kennis en normen van nu vanzelfsprekend andere vragen op. Advocaat mr. Spong analyseerde de film enkele jaren geleden en stelde dat de film volgens de strikte letter van de wet zelfs onder de definitie van kinderporno zou kunnen vallen. Wellicht verklaart dat mede waarom Schatjes! wat betreft thuisuitgaven nooit echt verder is gekomen dan het dvd-tijdperk.
Overigens klinkt dit heftiger dan het uiteindelijk in beeld wordt gebracht. Afgezien van enkele momenten waarop handen haar borsten aanraken onder de douche, gaat het niet om expliciete seks. Dat maakt de keuze echter niet minder opmerkelijk. Het blijft vreemd dat een veertienjarig meisje voor meerdere, soms volstrekt onnodige naaktscènes is gecast. Voor dergelijke rollen wordt doorgaans een volwassen actrice gekozen die jonger kan doorgaan, of wordt het bloot simpelweg achterwege gelaten. In Schatjes! is er eigenlijk geen enkele scène waarin het noodzakelijk is om Akkemay daadwerkelijk naakt in beeld te brengen.
Schatjes! is zo’n film die je als kind heel anders beleeft dan wanneer je hem tientallen jaren later opnieuw bekijkt. Wat destijds vooral een heerlijk rebelse fantasie was over kinderen die in opstand komen tegen hun ouders, blijkt bij herziening een veel vreemder en ongemakkelijker geheel. De film heeft nog altijd een heerlijk zwartgallig gevoel voor humor, een origineel uitgangspunt en een tempo waarin de escalatie elkaar in rap tempo opvolgt. Tegelijkertijd laat de uitwerking steken vallen, met name omdat de aanleiding voor de extreme haat tussen ouders en kinderen nauwelijks wordt uitgewerkt. Toch is juist die ongeremde aanpak ook wat de film zijn charme geeft. Schatjes! is absoluut een product van zijn tijd, zowel in zijn rauwe stijl als in sommige keuzes die tegenwoordig moeilijk te verdedigen zijn, maar als eigenzinnige Nederlandse zwarte komedie blijft het een film die zich na al die jaren nog altijd onderscheidt van de massa.
