Publicatiedatum:
Never waste a good crisis, luidt een Amerikaans gezegde. In die geest maken Nederlandse mediaproducenten gretig gebruik van één van de grootste schandalen uit de recente Nederlandse geschiedenis als inspiratie voor documentaires, miniseries en nu dus ook een speelfilm. De Jacht op Meral Ö. volgt een fictief slachtoffer van de toeslagenaffaire wier leven volledig op zijn kop wordt gezet wanneer er een blauwe brief op de mat valt met het verzoek om even €34.000 terug te storten naar de Belastingdienst.
Meral Öztürk (Dilan Yurdakul) is een jonge moeder van twee kinderen die haar leven langzaam ziet instorten nadat de Belastingdienst haar als fraudeur heeft bestempeld. Aanvankelijk wordt ze vooral van het kastje naar de muur gestuurd en blijken aangetekend verstuurde bezwaren spoorloos uit haar dossier verdwenen. Telefoongesprekken eindigen steevast met een kil “ik kan niets voor u betekenen, een fijne dag verder”, terwijl de duimschroeven steeds verder worden aangedraaid. Er wordt loonbeslag gelegd, wat voor haar werkgever reden is om haar over te plaatsen naar een functie waarin ze niet langer met kwetsbare ouderen mag werken. Ze behoort immers ineens tot een bepaald risicoprofiel.
De film laat vervolgens zien hoe de situatie van kwaad tot erger escaleert. Opvallend genoeg blijft de Belastingdienst zelf grotendeels op de achtergrond, op een enkele stem van een klantenservicemedewerker na. De sociale dienst neemt hier de rol van voornaamste antagonist op zich. Ik had wel eens gehoord van controles bij uitkeringsgerechtigden waarbij werd gekeken of er bijvoorbeeld twee tandenborstels in de badkamer stonden terwijl iemand als alleenstaande stond geregistreerd, maar De Jacht op Meral Ö. maakt duidelijk dat het toezicht veel verder gaat dan een sporadisch huisbezoek. Meral wordt gevolgd en heimelijk gefotografeerd, waarbij zelfs wordt vastgelegd wie er bij haar over de vloer komt.
Ron (Gijs Naber) is de ambtenaar die met die observaties belast is en begint zich gaandeweg af te vragen of zijn werk nog wel te rechtvaardigen is. Afgezien van wat kleine zwarte bijverdiensten kan hij Meral op geen enkele vorm van grootschalige fraude betrappen. Zijn leidinggevende blijft hem echter aansporen om dieper te graven; als je maar lang genoeg zoekt, vind je altijd wel iets. Schuldig tot het tegendeel is bewezen: dat was de omgekeerde werkelijkheid van de toeslagenaffaire en precies dat ondervindt Meral hier aan den lijve.
Met een speelduur van slechts 87 minuten heeft De Jacht op Meral Ö. als film weinig vet op de botten. Misschien zelfs iets te weinig, want veel situaties worden teruggebracht tot hun meest essentiële vorm. Daardoor krijgt Meral als personage nauwelijks de tijd om stil te staan bij wat haar overkomt. Je zou verwachten dat er op zijn minst één scène is waarin alle frustratie en wanhoop eruit komen, maar in plaats daarvan zien we haar van de ene ellendige situatie in de andere belanden zonder dat daar veel emotionele verwerking tegenover staat.
We gaan van “er is loonbeslag gelegd en vanaf nu werk je als schoonmaakster” naar “je kind vertoont agressief gedrag en we schakelen een officiële instantie in” en vervolgens naar “wij zijn van de sociale dienst en gaan nu door al je spullen heen”. Het tempo ligt hoog, maar daardoor voelt een tussenscène waarin Meral met een vriendin een jointje rookt als enige moment van rust nogal mager en onvoldoende om haar als mens echt te leren kennen.
Al met al blijft De Jacht op Meral Ö. daardoor iets te oppervlakkig om echt een emotionele klap uit te delen. Wat de film daarnaast verzwakt, is de manier waarop de betrokken instanties worden neergezet. In werkelijkheid zijn dit vaak logge bureaucratische organisaties waarin mensen regels en protocollen volgen, maar hier krijgen ze soms het karakter van een kwaadaardig complot met een mastermind die doelbewust slachtoffers uitkiest en zijn ondergeschikten instrueert om hen kapot te maken. Dat zien we ook hier. Ron wordt aanvankelijk geïntroduceerd als een wat sinistere figuur die een vrouw de hele dag achtervolgt en fotografeert, maar groeit nog enigszins uit tot een mens van vlees en bloed. Zijn leidinggevende daarentegen blijft een eendimensionaal personage dat ervan overtuigd is dat iedere uitkeringstrekker de boel belazert en pas tevreden is als er iemand is gepakt.
Als de film zich volledig op Meral had geconcentreerd en haar verhaal meer ruimte had gegeven om te ademen, was dit waarschijnlijk een sterkere en aangrijpendere film geweest. Dat neemt niet weg dat De Jacht op Meral Ö. een onderhoudende anderhalf uur biedt over een van de grootste schandalen uit de Nederlandse geschiedenis.
